Ahmet Emin Yalman’ın “Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim – Cilt I:1888-1918”i (İş Bankası Kültür yay.) okurken düşündüm “doğuştan gazeteci” diye. Yalman’ın hayatı adeta gazetecilik için belirlenmiş. Bu kitap, Yalman’ın 1888’den 1970’e dek anılarını içeren kitabının ilk cildi. İyi bir editörlük çalışmasıyla, görsel açıdan zenginleştirerek yeni baskı yayına hazırlanmış. Yalman bu ciltte çocukluk yıllarından Mondros Mütarekesi’ne kadarki dönemi anlatıyor.
Ahmet Emin Yalman, tarihsel açıdan çok çalkantılı bir
dönemde doğmuş. Osmanlı’nın son yıllarının, Millî Mücadele’nin, Cumhuriyetin
kuruluşunun şahidi olmuş.
Yalman 14 Mayıs 1888’de Selânik’te doğmuş. Babası, Askeri Rüştiye’de Atatürk’ün öğretmenliğini yapan Osman Tevfik Bey. Ahmet Emin, ilk öğrenimine 1894’te Selânik’te Şeyh Maruf Efendi’nin özel okulunda başlamış, Feyz-i Sıbyan’da tamamlamış. 1901’de Selânik Askerî Rüştiyesi’ne kaydolmuş. Mezuniyetine iki ay kala okuldan ayrılmış ve Selânik Alman Mektebi’ne yazılmış. 1903’te ailecek İstanbul'a göç etmişler. Öğrenimini Beyoğlu Alman Mektebi’nde tamamlamış. Daha o yıllarda yazmaya, gazeteciliğe merakı varmış.
1907’de mezun olunca Yıldız Sarayı Tercüme Odası’nda
memuriyete başlarken Mihran Efendi’nin Sabah gazetesinde muhabir ve İngilizce
çevirmen olarak görev almış. Gazeteciliğe Yeni Gazete’de devam etmiş. Tercüme
işleri için girdiği Yeni Gazete’de bir yıl geçmeden her gün baş yazıyı, ayrıca
da haftada birkaç kez Yeni Gazete imzalı ikinci makaleyi yazmaya
başlamış.
Gazetecilik ve memurluğu birlikte sürdürürken Hukuk
Mektebi’nde yüksek eğitimine başlamış.
İngilizce bildiği için Meclis-i Âyan’da çeviri yapmakla
görevlendirilmiş. Aynı zamanda Viyana'da
çıkan Neue Freie Presse gazetesine haberler
yazıyor, Berlin'de
çıkan Vossische Zeitung'a yazılar gönderiyor,
Haftalık Servet-i Fünun dergisine de
tercümeler yapıyormuş. İttihat
ve Terakki Cemiyeti’ne üye olması da bu yıllara rastlıyor.
Kişisel olarak bu kadar hareketli bir yaşamı varken,
işten işe koşarken dünya da ülke de önemli değişimler yaşamaktadır. Ahmet Emin
Yalman gazeteciliğe odaklı olarak yaşam öyküsünü kaleme alırken mesleği gereği
yakından şahit olduğu bu siyasi değişimleri de anlatıyor. Osmanlı art arda
kaybettiği savaşlarla parçalanıp küçülür, düşman İstanbul yakınlarına kadar
gelirken İkinci Meşrutiyetin ilanı, 31 Mart Vakası, İttihat Terakki’nin kurulup
iktidarı alması, II.
Abdülhamit’in tahttan indirilmesi, Trablusgarp ve Balkan savaşları,
Birinci Dünya Savaşı ve Mondros Mütarekesi gibi önemli siyasi değişiklikler de
yaşanıyor. Yalman bu gelişmeleri de bir tanık bakışıyla ayrıntılı olarak
anlatıyor.
Ahmet Emin Yalman’ın yaşamında yurtdışı seyahatleri önemli yer kaplıyor. Bu seyahatleri ayrıntılı olarak anlatmayı seviyor. Zaten bazıları gazetelerde tefrika olmakla kalmamış, sonradan kitaplaşmış. Bunlardan ilki 1910’da İtalya devletinin daveti ile düzenlenen ve 150 kişilik Türk grubunun katıldığı İtalya seyahatidir. Ertesi yıl, 1911’de Maarif Nezareti’nce açılan sınavı kazanarak Amerika’ya gönderilen ilk burslu öğrencilerden oluyor. Columbia Üniversitesi’nde Sosyoloji, tarih ve iktisat eğitimi görürken üniversite bünyesinde açılan Pulitzer Gazetecilik Okulu’nun ilk öğrencilerinden oluyor. Okul müdürü ile kurduğu yakınlık sayesinde Amerikan gazetelerinde kısa süreli stajlar yapıyor ve gazetelere yazılar yazıyor. Yeni Gazete ve İkdam’da da “Amerika Mektupları”nı yayınlanıyor. Bazı Alman gazetelerine de yazılar yolluyor. İngilizce kaleme aldığı doktora tezinin “Modern Türkiye’nin Gelişim Sürecinde Basın 1831-1913” (çev. Birgen Keşoğlu, İş Bankası Kültür yay.) adıyla daha sonra kitaplaşıyor.
ABD’de kalama olanağı olmasına rağmen 1914’te İstanbul’a
dönüyor ve kendisini ABD’de okutan devlete olan borcunu öğretmen olarak ödemeye
karar veriyor. Darülfünun’da Ziya
Gökalp’in öğretmen yardımcılığına atanıyor. Mülkiye Mektebi’nde İstatistik
dersleri vermeye başlıyor. İyi bir akademisyen olabilir ama gazetecilik
kanındadır, dediğim gibi doğuştan gazetecidir. İlk fırsatta gazeteciliğe de
başlıyor. Tanin gazetesinin yazı işleri müdürlüğü teklifini kabul ediyor. Öğretmenlikle
birlikte gazeteciliği sürdürmeye çalışıyor. Zaten hep ABD ya da Almanya’daki
gazetelerle ilişkisi var ve onlara yazmayı sürdürüyor.
1915’te savaş muhabiri olarak Almanya’ya davet ediliyor. Cepheleri dolaşıyor. İzleyen yılarda da savaşı izlemek için Almanya’ya davet edilecektir. Bu seyahatlerden birinden dönerken trende Veliaht Vahdettin ile yaptığı Almanya gezisinden dönen Mustafa Kemal ile tanışıp sohbet etme olanağı bulmuş. Mustafa Kemal’in savaşın kaybedildiği yönündeki görüşleri Almanya taraftarı Yalman’ı etkileyecektir.
1917’de, henüz 29 yaşındayken gazete patronu oluyor. Asım
Us’la birlikte Vakit gazetesini kuruyorlar. Gazetenin başyazarlığını da yapıyor.
1918'de I. Dünya Savaşı’nın yenilgi ile sonuçlanmasından sonra eskiden
desteklediği İttihat Terakki yönetimine sert eleştiriler yöneltip ülkede
yapılan yolsuzlukları yazınca gazete büyük ilgi görüyor. Mondros
Mütarekesi sonrasında yabancı devletlerin ülkeyi işgaline karşı çıkıp Anadolu'daki
Millî Mücadele'ye destek veriyor. ABD politikalarını savunan Wilson Prensipleri
Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer alıyor. Ülke için kurtuluş yolunun ABD
Mandası olduğunu savunuyor. Kuşkusuz bunda İstanbul’a döndükten sonra da
ilişkisini sürdürdüğü Amerikan çevrelerinin etkisi var. Tabii Yalman’ın önce Prens
Sabahattin Bey’den esinlenen ademi merkeziyetçilik daha sonra ABD’de görüp
yaşadıklarından kaynaklanan liberal bakış açısı da belirleyici oluyor. Özel
girişimciliği, ülkenin kalkınması için yabancı sermayenin gerekliliğini
savunmuş. “Tek millet”i savunan Türkçülük görüşlerine karşı, farklı kimliklerin
bir arada yaşayabileceği, ABD benzeri “Osmanlı Vatandaşlığı” tezini ileri
sürmüş.
Ahmet Emin Yalman, zaman zaman siyasi olarak taraf olsa
da objektif gazetecilikten yanadır ve taraftar olduğu siyasi görüşlerin
yanlışlarını eleştirmekten geri durmaz. İttihat
Terakki'den sonra iktidara gelen Hürriyet ve İtilaf Partisi’ni de başta
desteklerken sonra yanlışları görünce sert bir şekilde eleştirir. Bunun da
sonucu 1919'da Kütahya'ya, 1920'de Malta Adasına sürgüne gönderilmek olacaktır.
Ahmet Emin Yalman’ın “Yakın Tarihte Gördüklerim ve
Geçirdiklerim – Cilt I:1888-1918”i hem çok ilginç ve önemli bir gazeteciyi,
yazarı yakından tanımak hem de onun gözünden yakın tarihimizi anımsamak
açısından faydalı bir eser. Yalman’ın akıcı anlatımı ile tarihimizin önemli
olaylarının ayrıntılarına iniyoruz. İlgi ve merakla okudum. Diğer ciltleri de
merakla bekliyorum. (07.07.2024)
Yorumlar